Objawienie Pańskie, Epifania (gr. objawienie, ukazanie się) jest jednym z najstarszych chrześcijańskich świąt, jest nawet starsze niż święto Bożego Narodzenia. Jego początki sięgają już III wieku, znane wcześniej na Wschodzie jako święto Objawienia Pana lub święto Magów, a następnie na Zachodzie jako święto Króli. Jest to święto nakazane.
Historia opisana w Ewangelii Mateusza nie podaje żadnych konkretów: "Weszli do domu i zobaczyli Dziecię z Matką Jego, Maryją; padli na twarz i oddali Mu pokłon. I otworzywszy swe skarby, ofiarowali Mu dary: złoto, kadzidło i mirrę." (Mt 2,1-11). Nie wiadomo zatem ilu ich było, kim byli: królami czy magami oraz skąd przybyli. Święty Mateusz napisał tylko, że przybyli ze wschodu (apo anatolon). Według tradycji było ich trzech, co oczywiście określono na podstawie liczby darów (złoto, kadzidło i mirra) jednak wspominano również o 4, 10, 12 a nawet 60. Nazwa święta odnosi się do królów, jednak Ewangelia św. Mateusza mówi o magoi – czyli uczonych (magach) zajmujących się astrologią. Określenia "królowie" jako pierwszy użył Tertulian (zm. 220), a upowszechnił je św. Cezary z Arles (471-542). Według tradycji, jaka narodziła się w średniowieczu w zachodnim chrześcijaństwie królowie otrzymali imiona: Kacper, Melchior i Baltazar. Ich imiona widniały już na słynnej mozaice z VI w. z bazyliki Sant’Apollinare Nuovo w Rawennie. Jednak to nie jedyne imiona, które otrzymali królowie. W tradycji etiopskiej spotykamy imiona: Ator, Sater i Paratoras; dla Syryjczyków: Kagpha, Badalilma i Badadakharida; a dla Greków: Apellicon, Amerim i Serakin. Kacper, Melchior i Baltazar mieli reprezentować trzy rasy (tyle wówczas znano kontynentów): białą (potomkowie biblijnego Jafeta), żółtą (potomkowie Sema) oraz czarną (potomkowie Chama). Innym wyjaśnieniem symboliki Trzech Króli jest to, że reprezentują oni trzy okresy z życia Jezusa: człowiecze dziecięctwo, cudotwórcze działanie oraz śmierć odkupieńczą.
Podobnie jak imiona królów ważną symbolikę mają złożone przez nich dary. W przeciwieństwie do imion królów Ewangelia wspomina jakie to były dary: złoto jest znakiem królewskiej godności Pana Jezusa, kadzidło znakiem Jego Boskości, a mirra zapowiedzią śmierci na krzyżu. W tym przypadku nie chodziło o złoto jako cenny kruszec, ale oznaczało ono mądrość, władzę, światłość, niebo. Natomiast równie cenne kadzidło było zarezerwowane tylko dla Boga, na znak Jego uwielbienia. Jest symbolem modlitwy, wznoszącej się ku Bogu jako wyraz oddawanej Mu czci i chwały. Mirra, która podobnie jak kadzidło jest również żywicą jednak jej przeznaczenie było inne - używano jej do balsamowania zwłok. Dodana do wina miała właściwości oszałamiające dlatego podawano ją skazańcom. To powodowało, że była symbolem cierpienia i umierania.
Litery "K + M + B" oraz bieżący rok zapisywane na drzwiach domów wbrew temu co sądzą niektórzy nie oznaczają wcale imion Trzech Króli (Kacper, Melchior, Baltazar). Zwyczaj pisania poświęconą kredą tych trzech liter pochodzi z XVIII wieku. jest niepoprawną wersją łacińskiego "Christus Mansionem Benedicat" (Niech Chrystus błogosławi temu domowi). Błędne jest również tłumaczenie znaków "+" pojawiających się między literami. Nie chodzi tu o "plusa" tylko o "krzyż" - znak błogosławieństwa. A zatem napis powinien wyglądać tak: C † M † B 2018
"Ujrzeliśmy bowiem jego gwiazdę na Wschodzie" Mt 2,2 oraz "A oto gwiazda, którą widzieli na Wschodzie, szła przed nimi, aż przyszła i zatrzymała się nad miejscem, gdzie było Dziecię." Mt 2,9. Opis jaki pozostawił nam Św. Mateusz jest dość lakoniczny. Wiemy tylko, że jakiś obiekt zwany "gwiazdą" doprowadził Mędrców ze Wschodu do miejsca narodzin Jezusa Chrystusa w Betlejem. Czym jednak był ten obiekt - supernovą, koniunkcją planet czy jak od wieków uważano kometą? Obecnie uważa się, że raczej nie był kometą ponieważ w owych czasach komety zwiastowały nadejście nieszczęść wszelakich: głodu, klęski suszy, wojny, śmierć, a w dodatku nie były zjawiskiem aż tak wyjątkowym. Dziś potrafimy sprawdzić jak wyglądał układ planet widziany w tamtych czasach. Problem polega na tym, że nie znamy konkretnej daty kiedy to Mędrcy ze Wschodu ujrzeli opisane zjawisko. Wszystkie pasujące ewentualnie zjawiska (wybuch supernovej czy koniunkcje planet) miały miejsce od 1 do 7 roku p.n.e. Obecnie jako najbardziej prawdopodobne podaje się koniunkcję Jowisza i Wenus, do której doszło w 3 roku p.n.e. w gwiazdozbiorze Lwa, który to lew był wówczas symbolem narodu żydowskiego.
Po raz pierwszy Polsce orszak przeszedł ulicami Warszawy w 2009 roku. Od tego czasu bardzo szybko zyskał popularność i obecnie odbywa się w setkach polskich miast, ale również rozpowszechnił się w wielu krajach na kilku kontynentach. Orszak wywodzi się z polskiej tradycji jasełkowej i kolędniczej.
W powojennej Polsce święto było dniem wolnym od pracy do 16 listopada 1960 roku. Ponownie dniem ustawowo wolnym od pracy zostało w 2011 roku. Święto Trzech Króli to dzień, w którym zaczyna się karnawał.
W roku 2026 Trzech Króli obchodzi się 6 stycznia (Wtorek). Jest to dzień wolny od pracy.
W poprzednich latach, a także w kolejnych święto to było lub będzie obchodzone w następujących dniach:
| Święto / Wydarzenie | Data | dzień tygodnia | dzień roku | tydzień | ile dni |
|---|---|---|---|---|---|
| Trzech Króli 2021 | 6 stycznia 2021 | Środa | 6 | 1 | -1885 |
| Trzech Króli 2022 | 6 stycznia 2022 | Czwartek | 6 | 1 | -1520 |
| Trzech Króli 2023 | 6 stycznia 2023 | Piątek | 6 | 1 | -1155 |
| Trzech Króli 2024 | 6 stycznia 2024 | Sobota | 6 | 1 | -790 |
| Trzech Króli 2025 | 6 stycznia 2025 | Poniedziałek | 6 | 2 | -424 |
| Trzech Króli 2026 | 6 stycznia 2026 | Wtorek | 6 | 2 | -59 |
| Trzech Króli 2027 | 6 stycznia 2027 | Środa | 6 | 1 | 306 |
| Trzech Króli 2028 | 6 stycznia 2028 | Czwartek | 6 | 1 | 671 |
| Trzech Króli 2029 | 6 stycznia 2029 | Sobota | 6 | 1 | 1037 |
| Trzech Króli 2030 | 6 stycznia 2030 | Niedziela | 6 | 1 | 1402 |
Pokłon Trzech Króli (1655 - 1660). Bartolomé Esteban Murillo
| Kalendarz na styczeń 2026 | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Pon | Wto | Śro | Czw | Pią | Sob | Nie |
| 1 | 2 | 3 | 4 | |||
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | |